Cikado de Patrick Lafcadio Hearn

"Semi"

(CIKADO)

skribita de Patrick Lafcadio Hearn

koe ni mina

naki shimote ya

semi no kara

[japana amkanto]

voĉo konsumita per plorado

tie restas nur cikadoŝelo

I

Fama ĉina erudiciulo, konata kiel Riku-Un en la japana literaturo, skribis kuriozan rakonton pri la Kvin Virtoj de la cikado,jene.


  I. - la cikado havas iujn figurojn aŭ signojn sur sia kapo. Tio montras ian karakteron [skribitan], sition kaj literaturon pri la cikado[1].
 II. - Ĝi manĝas nenion apartenantan al la tero, kaj trinkas nur roson. Tio pruvas purecon,  malmakulecon,kaj ĝentilaĵo de la cikado
III. - Ĝi ĉiam aperas en fiksa tempo. Tio pruvas fidelecon, sincerecon, kaj veramon de la cikado.

 IV. - Ĝi ne akceptos tritikon aŭ rizon. Tio pruvas lojalecon, sincerecon, kaj honesteco de la cikado.

  V. - Ĝi ne faras al si ajnan neston por vivi. Tio pruvas mallukson, ŝparemon, kaj ekonomion de la cikado.

[rim.1 Oni kredas en japanio, ke la kuriozaj markoj sur la kapo de unu vario de japanaj cikadoj estas literoj montritaj nomojn de la animoj.]

Ni povas kompari tion kun la bela rakonto kiun Anakreono skribis antaŭ 2500 jaroj; la greka poeto kaj la ĉina saĝulo akordiĝas sur pli ol unu punkto.

 "Ni opinias vin feliĉa, ho Cicado, ĉar, trinkante nur iom roson kiel reĝo, vi ĉirpas sur la suproj de arboj. Ĉar ĉio kion vi vidas en la kampoj ,kaj ĉio kion la sezonoj naskas, apartenas al vi. Tamen vi estas la amiko de plugisto ĉe la lando, ne prenante ion malutilan. De mortemulo, vi estas laŭdita kiel agrabla pioniro de somero; kaj la Muzo amas vin. Apolono mem amas vin, kaj li donis al vi akran kanton. Kaj maljuneco ne ekstermas vin. Ho vi estas talenta, - surtere naskita, kantema, libera de doloro, havanta karnon sen sango, - vi estas preskaŭ egala al la dioj!"[2]

[rim.2 En ĉi tiu kaj aliaj citaĵoj el la greka antologio, mi citis depende de traduko de
Burges'.]

Kaj ni nepre devas reiri al la antikva greka literaturo por trovi poezion kompareblan al tiu en la japana poezio pri la temo de muzikaj insektoj. Verŝajne la plej bela verso el grekaj pri la grilo estas la versoj de Meleagro :"Oh cikado, trankviliganto de dormo, teksante la fadenon de voĉo kiu kaŭzas tion ke amo vagas!". ...En Japanio troviĝas multaj poemoj kiu estas delikata kaj sentimentala rilate al la ĉirpado de nokto-griloj; Kaj promeso de Meleagro estas tio, ke li rekompencas la malgrandan kantiston per donacoj de freŝaj poreoj kaj per roseron kiun estas malgrande dehakitaj. Tio strange sonas kiel japana stilo. La poemo laŭdire skribita de Anyte montras sperton familiaran al japanaj infano-vivoj: la knabineto Myro faris tombon por cikado kaj grilo kiu estis sia dorlotbesto; ŝi ploris pro ke Hades kiu "malfacile konsentis" forprenis ŝiajn ludiloj. Mi supozas ke Myro - (kiel freŝe ŝiaj larmoj ankoraŭ brilas, eĉ post dudek sep jarcentoj!) - preparis la "komunan tombon", ke ŝi malgrandan ŝtonon sur supro por utili por monumento, metis por ŝia dorlotbestoj kiel la nuntempa knabineto en Japanio. Sed se ŝi estus la prudentaj japana Myro, ŝi recitus budhisman preĝon ĉe la tombo.


Tio estas aparte en siaj poemoj pri la cikado, ke ni trovas ke la antikvaj grekoj konfesis sian amon al insekto-melodio : Kiel la atesto, ekzample,la versoj en la Antologio, ke la cikado kaptita en kaptilo de araneo "ploradis en la maldika katenoj" ĝis tio ke la poeto liberigis ĝin  ; - Kaj la versoj de Leonidas de Tarento priskribis tion, ke la "nepagita muzikisto por migrantoj" kiel "sidante sur alta arboj, varmiĝante per la varmego de somero, trinketas la roson,kiu estas simila al virina lakto" ;  - Kaj la delikata fragmento de Meleager, komence,: "Vi lautvoca cikado, suĉas gutojn da roso, sidante kun la dentizita korpo sur la supro de petalo, vi mem eligas la melodion de la liro de via malhela haŭto." Aŭ legu la ĉarman fragmenton de Evenus al najtingalo :-

 "Vi Atika knabino. mielo-nutrita, pepante vi kaptis pepadan cikadon. kaj portas ĝin al via junulo. - vi, pepanto. la pepanton,- vi, la flugilhava, la bone flugilhavan, - vi, remdulo, la fremdulon, - vi, somero-infano, la somero-infanon!
Ĉu vi rapide forĵetos ĝin?
Ĉar tio ne pravas, tio ne estas justa, ke estulo okupita per kanto pereas per la buŝo de estulo kiu dediĉas sin al kanto."

Aliflanke, ni trovas ke japananj poetonj inklinas laŭdi voĉojn de nokto-griloj multe pli ol voĉojn de cikadoj.
Ekzistas sennombraj poemoj pri cikado, sed tre malmultaj laŭdas ilian kantadon.
Kompreneble la japana cikado(semi) estas tre malsama ol la cikado konata de la grekoj.
Iu variaĵo estas vere muzika; sed la plimulto estas mirinde brua, - tiel bruema, ke la farado de sono per frotado de partoj de la korpo, estas konsiderata unu el la grandaj suferoj de somero.
Tio estus vane, eĉ se oni serĉus la versojn kompareblan al la poemoj de Evenus(supre citita) en multe da japanaj versoj de ĉikadoj.

Efektive, la sola japana poemo kiun mi povis trovi en la temo pri cikado kaptita de birdo, estis jene;

Ana kanashi !
Tobi ni toraruru
Sémi no koë.
— RANSETSU.

ve kompatinde!
krias cikado kaptitade nigra milvo

Aŭ la poeto povus pli bone diri "kaptita de knabo" , ĉar la kaŭzo de la kompatinda kriado estis pli ofta. La lamento de Nicias por la tettix(cikado, speciale en Grekio) anstataŭos la elegion de multaj semi(japanaj cikadoj): -

"Mi ne plu donas plezuron al mi per sendado de sono el la rapidaj movantaj
flugiloj, ĉar mi falis en la sovaĝa mano de knabo kiu kaptis min neatendite kiam mi sidis sub la verdaj folioj"
Nu mi rimarkis, ke japanaj infanoj kutime kaptas cikadojn per la longa maldika bambuo kies pinto estas kun birdogluo (mochi).
La certaj sonoj kiujn kaptitaj cikadoj eligis estas vere kompatinda, - same kompatinda kiel la krio de terurita birdo.Estas malfacile konvinki sin mem ke la bruo ne estas voĉo de angoro, en la homa senco de la vorto "voĉo", sed la produktado de speciala ekstera membrano.

Nuntempe, aŭdinte tian krion de kaptitaj cikadaj, mi konvinkiĝis en tute nova maniero, ke la speciala aparato de iuj insektoj ne devas esti konsiderata kiel speco de muzika instrumento, sed kiel organo de parolado, kaj ke lia elparoloj estas tiel same intime asociitaj kun simplaj formoj de emocio kiel la pepoj de birdo,- La eksterordinara diferenco ke la insekto havas lian voĉkordoj ekstere.

Sed la insekto-mondo estas en tuta mondo de koboldoj kaj feoj: kreitaĵoj kun organoj de kiuj oni ne povas malkovri la uzon, kaj kun sensoj pri kio oni ne povas imagi la naturon; -kreitaĵoj kun miriado da okuloj, aŭ kun okuloj en la dorsoj, aŭ kun okuloj moviĝadaj ĉe la pintoj de trunkoj kaj kornoj; - kreitaĵoj kun oreloj en siaj kruroj kaj ventroj, aŭ kun cerbon en iliaj talioj!
Tial se iu el ili hazarde havas voĉojn ekstere de la korpoj anstataŭ ene, la fakto devus surprizi neniun.
Mi ankoraŭ ne povis trovi certajn japanajn versojn kiuj faras aludon al la speciala aparato de cikado, - kvankam mi opinias ke tiaj versoj probable ekzistas.
Certe la japanoj estis familiara kun la propreco de insekta kantado dum jarcentoj.
Sed mi nun ne diru "Estis malĝuste ke japanaj poetoj priparolis pri la "voĉoj" de griloj kaj de cikadoj"
La malnovaj grekaj poetoj kiuj vere priskribis ke insektoj produktas muzikon per sia flugiloj kaj piedoj, tamen parolas pri la "voĉoj", la "kantoj", kaj la "pepadoj" de tiaj kreitaĵoj, - same kiel la japanaj poetoj verkis. Ekzemple, Meleager traktas la grilon jene:

Ho vi, la arto
kun akratona flugilojla mem-formita imitaĵo de la harpo,
pepo al mi ion agrablan
dum bati vian voĉajn flugilojn per viaj piedoj!

Pri verkinto-----------
Patrick Lafcadio Hearn (1850-1904), konata ankaŭ per la Japana nomo Koizumi Yakumo(小泉八雲), estis internacia verkisto, konata pli bona por liaj libroj pri Japanio, precipe liaj kolektoj de japanaj legendoj kaj historioj fantomo. Li estis naskita en Grekio de greka patrino kaj irlanda patro, kaj pasis sian infanaĝon en Anglio, Francio kaj Usono.
-------------------------------
Pri la verko "Semi"(CIKADO)------------

Ĉi tiu artikolo estas enmetita en la lia libro "Shadowings" kiu estis eldonita en Bostono en 1900. La artikolo konsistas el kvar ĉapitroj, kaj mi tradukis nur la unua ĉapitro. Se vi havas ŝancon, mi volas traduki la reston. Li komparis Japanion kun Grekio rilate al kulturajn kaj literaturajn pri la cikado. Tio estas tre interesa al mi.

La Kora Sutro - la esenco de la transcenda saĝo

Oni diras ke la anglalingva hajko ricevis profundan influon de la Zen kiu havas ideon de malegoisteco.
Ekzemple, personigo estas unu el tabuoj en la anglalingva hajko, ĉar oni rekomendas ke la hajkisito  ne devu rekte reflekti sian senton en la hajkon.
La Zen estas influita de "Kora Sutro", unu el budhismaj skriboj. En Japanio, ĝi estas la plej populara sutro. Sed multaj ne komprenas la signifon de la sutro. Multaj kaj legadas kaj transskribas la sutron por voli esti feliĉa. Mi supozas ke ĝi estas nur speco de magia frazo por feliĉo.
Ekzemple, ĝi povas esti simila al la magia frazo Adabukaradabura, aŭ al "petroselo, salvio, romero, kaj timiano" kio aperas en Scarborough Fair de Simon and Garfunkel.
Parenteze  la sutro aperis inter 4-a jc. kaj 5-a jc.. La originala teksto skribiĝis en sanskrito aŭ en la ĉina. Pri tiu punkto troviĝas diversaj opinioj.
Sed la sutro devas havi profundan signifon ĉar ĝi estis transdonita dum pluraj generacioj.
Mi provis traduki la sutron kiel plej kompreneble.

La Kora Sutro - la esenco de la transcenda saĝo

Kiam verserĉanto Avalokiteŝvara ekzercis sin por kompletigi la plej profundan saĝon,
li penetris, ke kvin elementoj, el kiuj la homa menso kaj korpo konsistas, estas ne esencaj.
Do li liberigis ĉiujn suferojn.
Li diris  al Ŝariputra, :

Kara Ŝariputra!
Ento egalas al nenieco,
nenieco egalas al ento.
Tial ento estas ja nenieco,
nenieco estas ja ento.
La kvar funkcioj de la koro, senti, pensi, konduti kaj rekoni, estas ankaŭ samaj.

Kara Ŝariputra!
Ĉiuj fenomenoj kaj ekzistoj de la mondo havas naturon ke nenio troviĝas.
Tie estas nek estiĝo nek estingiĝo.
Troviĝas nek ĉagrena deziro nek puraĵo.
Tio nek multiĝas nek malmultiĝas.
Sekve, ento ne troviĝas en la nenieco,
troviĝas nek senso, nek kompreno, nek volo, nek scio.
Ne funkcias sensorganoj kiel okulo, orelo, nazo, lango, korpo, menso.
Ankaŭ ne troviĝas eĉ celoj al ĉiu organo; formo, sono, odoro, gusto, tuŝo, objekto de menso.
Nenio troviĝas de la videbla mondo ĝis la mondo de konscio.

Ne Troviĝas malscio.
Tio ne estas eĉ ke malscio foriĝas.
Fine troviĝas nek maljuniĝo nek morto.
Eĉ tio ne estas ke maljuniĝo kaj moroto foriĝas.
Troviĝas nek suferado, nek ĝia kaŭzo, nek foriĝi ĝin, nek la maniero por foriĝi ĝin.
Troviĝas nek sciro nek akiro.

Tiel, ĉar eĉ akiro ne troviĝas,
la verĉanto loĝas en la perfekta saĝo.

Li ne havas jugon de ĉagrenaj deziroj.
Pro tio, li ne havas timon.
Ĉar li malproksimiĝas de ĉiu erara pensmaniero,
li ĉiam logas en trankvila lando.

Perfektigante saĝon,
iuj kiuj atingis la nirvanon trans la estinteco, estanteco kaj estonteco
akiras la transcendan saĝon.

Tial vi devas scii jene;

Perfektigado de saĝo estas ja la granda mantro,
la mantro por akiri saĝon,
la nekomparebla mantro.
Ĝi forigas ĉiujn suferojn,
ne estas mensogo sed vero mem.

Do fine, mi parolu pri la mantro de la transcenda saĝo.
Jene;

GATE GATE
PARA GATE
PARASAMGATE
BODHI SVAHA!

transiru,transiru,
transiru al la alia bordo.
transiru kune al la alia bordo.
saĝo, hura!

Tiel finiĝas la Esenco de la transcenda saĝa Sutro.

materialo por esplorado de esperanta-hajko (6)



(La teksto estas materialo por esplorado de esperanta-hajko. La titolo de la originala teksto, estas "Kiel skribi angla-hajkon". Susumu TAKIGUĈI verkis, Takasi ITO tradukis el la japana en esperanton.)

Kiel skribi angla-hajkon

Leciono sesa

Lernu originalan gramatikon (de la angla lingvo)

Vi jam spertis skribon de hajko.
Ĉi-foje ni denove lernu la gramatikon de la angla por akiri pli bonan kapablon.
Sed angla-hajko ne severe devigas vin observi la gramatikon kiel mi montris komence.
Do, lernu senĝene! "Unue poezio estu!"


Kio estas riĉa-signifeco de artikolo?

Multaj japanoj suferas je artikolo de la angla ĝis la morto...
Kvankam la angla lingvo havas tri specojn de artikolo, nedifina artikolo, difina artikolo kaj sen-artikolo, ni tre malfacile uzas ilin.

Eĉ usonanoj kaj angloj foje malobservas artikolon, kiam ili skribas hajkon. Sed ni pensu ĝuste uzi la artikolon.
Neatendite, Angla-hajko skribita de iu japano iam ricevis alta-ŝaton. Lia nomo estas Micugu ABE, kontrolanto de la foto-hajko-kolumno. Li sendis ĝin kun peto de korekto al la studo societo de WHC(World Haiku Club).

on the reception desk
a warm book tells the weather -
hottest summer

(eo)
sur la akcepteja tablo
varma libro diras la veteron -
arda somero

the book in her hand
tells me the weather -
hottest summer

(eo)
la libro en ŝia mano
diras al mi la veteron -
arda somero

La verkinto sidas ĉe la akceptejo de la biblioteko.
Laŭ lia vidpunkto, tie estas "propra akceptejo ĉe kiu mi sidas".
Tial "the" uziĝas. Alivorte la biblioteko havas nur unu akceptejon. Ĝi havas propran efikon. Tiel ĝi preskaŭ iĝas propra-substantivo. Do "the" devas uziĝi.

Se la biblioteko havas kelkajn akceptejon, nedifina artikolo "a" uziĝas. La akceptejo estas unu el nedifinaj akceptejoj.
Sed post kiam parolanto mencias la akceptejon, difina artikolo "the" uziĝas.

Tamen ĉar ĝenerale biblioteko havas nur unu akceptejon, "the" nepre uziĝas, krom speciala okazo.
Oni povas diri, "the taxi rank", "the information center", kaj "the Central Station". Tio estas sama kialo.
Kiam iu redonis unu libron, la verkinto ĉe la akceptejo rimarkis eksteran varmecon pro tio ke la libro estis tre varma.

Laŭ vidpunkto de verkinto, la libro kiun li ricevis estas nedifina. Tial nedifina artikolo "a" uziĝas.
Dume, se la libro fariĝas propra objekto en la cerbo de la verkinto, la difina artikolo "the" uziĝas.
Ekzemple,"la libro ke ŝi telefonis ke si mem redonos ĝin", "la libro kiun mi forte sopiris legi".
Tiu-okaze legantoj facile komprenas ke verkinto montras la libron en la hajko.
Se sen-artikolo uziĝas, tia stacio iĝas malklara. Kaj tio estas gramatika eraro. Sed angla-gramatiko ne interesas multajn japanojn...

Ĉu vi jam komprenis ankaŭ  pri "the weather"? Ĝi ne estas vetero de Usono nek de Brazilo nek "ĝenerala vetero" en Japanio. Ĝi indikas "propran veteron" kiun la verkinto nun spertas.
En la dua hajko, ne temas  pri ajna libro, sed temas pri la libro kiun la virino nun estas enmaniganta, ĉar ŝi venis al akceptejo pro redoni la libron.
La propra libro havas difinan artikolon "the".


Hajko rigardas nuntempon grava

Nun kaj ĉi-tie --- tio fariĝas kutima ideo je angla-hajko. Alivorte temas pri fenomeno aŭ fakto kiu estiĝas nun kaj ĉi-tie.
Pro tio, plejmulto de hajko estas skribita per nun-tempo(prezenco), ne per is-tempo(preterito).
Ĉiuokaze, ni ĉefe alprenu nun-tempon. Sed se necesa, per is-tempon(preteriton) kaj eĉ per perfekton.

autumn evening
my hospital window
becomes a mirror
(Zinovy Vayman)

(eo)
aŭtuna vespero
mia hopital-fenestro
foriĝas spegulo

Kiam ekstera pejzaĝo iam mallumiĝis en aŭtuna vespero, mi rimarkis ke la interna aspekto de mia ĉambro spegulas sin en la fenestro.
Jen certa surprizo aŭ la intereso de la eltrovo! Tiu ĉi hajko havas tiel lertan esprimon per nun-tempo ke la afero ĵus okazis kaj ke "mi" unu rimarkas ĝin. Se "became"(is-tempo) uziĝas, ĝi foriĝas sengusta kvazaŭ historia fakto estas priskribita senemocie.

Eĉ se oni is-tempon en la japana lingvo, ekzemple "なりにけり", oni povas senti nunon kvazaŭ tiama afero nun okazas. La japana havas tian specialecon. Jen alia tekniko. Oni povas uzi gerundion, ing-formo, angle. Tio estas ĉefa ideo, de angla-hajko, ke gerundio estas evitenda.
Sed laŭ mi, se vi havas ŝancon uzi gerundion, aktive uzu ĝin por celi bonan efikon.

A bitter morning:
Sparrows sitting together
Without any necks.
(James W. Hackett)

(eo)
severa mateno:
paseroj sidas kune
senigante la kolojn

Tiu-ci fama hajko estas skribita de Hackett, honora prezidento de World haiku Club.
Li lerte uzas gerundion(sitting). Oni povas freŝe imagi, ke paseroj varmigas unu la aliajn, levante la ŝultrojn en malvarma mateno.

Nu, mi provu skribi hajkon kiel tion, ke mi vidis vespertoj ĉirkaŭ-flugi en krepusko kiam mi ĝuis freŝan aeron en somera vespero.

Unue mi enmetu "evening cool" en la komencon de la hajko, kaj mi provu esprimi tion per nun-tempo, ke mi sentas la vesperan malvarmon kun vespertojn.

evening cool -
I share it with
flying bats

(eo)
vespera frideco -
mi disdonas ĝin kun
flugantaj vesperojn


Ne zorgu pri singularo kaj pluralo
 (ĉar la japana lingvo ne havas distingon inter singularo kaj pluralo)

La koncepto de pluralo destinas al ni japanoj suferi ĝis morto. Se temas pri angla-hajko , tia eraro estas malgrava. Male tio iafoje povas efiki al hajka-esprimo.
Nu ni skribu senĝene. Bona ekzemplo estas la hajko "olda lageto" de Baŝo, la hajko-majstro.
Jen libro kun la titolo "One hundred Frags(cento ranoj)". La libro havas pli ol cent angla-tradukojn el la hajko "olda lageto".

Plejmulto el la tradukoj uzas "a frog" je singularo. Sed tradukoj skribitaj per pluralo estas malmulta.

The ancient pond
A frog leaps in
The sound of the water.
(tradukita de Aldoni Keene)

(eo)
la antikva lageto
unu rano saltas en
la sonon de la akvo

Ĉi-hajko estas unu el la ortodoksaj tradukoj kaj reflektas la ĝeneralan interpreton jene; Unu rano ĵetis sin  en la lageton, samtempe silento rompiĝis... Post ne longe silento denove revenis.

Komparu kun jena tradukita hajko.

-an old pond:
noises of frogs
leaping in
(tradukita de Hisao Kanaseki)

(eo)
-olda lageto:
zumadoj de ranoj
salti enen

Se tiel traduki, la kvalito de la hajko tre ŝanĝiĝas en tio ke la lageto pli gajiĝas pro zumado de ranoj.
(Parenteze du tiuj tradukoj taŭgas por lerni artikolon. Nepre studu ĝin.)
Nu, mi provu skribi hajkon per jena japana-hajko.

kagerou ni
oikosare yuku
waga ayumi

(eo)
eĉ efemero
preterpaŝas min...
mia vivpaŝo

La demando estas, ĉu "a mayfly" aŭ "mayflies".
Homa okulo povas rigardi plurajn efemerojn samfoje.
Se vi skribas hajkon laŭ la realo, vi devas uzi pluralon "mayflies".
Dum se vi atentas nur unu el pluraj efemeroj por esprimi intereson, vi povas uzi singularon "a mayfly".
Tial persona prefero estas grava ol gramatiko en tiu okazo.
Aldone al tio, laŭ poezia vidpunkto, vi devas elekti taŭgan formon juĝante, ĉu la hajkon supera aŭ ne.


mayflies keep on
overtaking my slowing
foot steps

(eo)
efemeroj iras
pasante preter mia
malrapida paŝo


Ĉu verboj estas ĝenanto por angla-hajko?

Verboj staras sur malfacila pozicio por angla-hajko.
Uzo de verbo faras hajkon proza. Sed hajko ne devas tiel esti, laŭ angla-hajkistoj. Ili diras eĉ ke proza hajko ne estas vera hajko.
Anstataŭ tio, multaj hajkistoj rigardas emfazi-imagon-stilon kiel gravan.
Ĝi estas tekniko simila al japana retoriko, taigen-dome.

winter leaf
just one slow turn
before landing
(Emile Molhuysen)

(eo)
vintra folio
nur sola malrapide turnado
antaŭ alteriĝo

Tiu ĉi hajko havas tre rafinitan esprimon pere de derivaĵo de verbo "turn". La vorto gramatike apartenas al substantivo sed devenas el verbo. Kaj ĝi montras aspekton ke unu folio tre malrapide turniĝas.

"landing" montras alteriĝon havante verbecon. Sed efektive ĝi estas gerundio. Evitante nuban verbon, la hajko havas lertan esprimon pere de la verba funkcio.

Air-raid alarm -
the traffic light changes
for no one.
(Ljubinka Tosic)

(eo)
alarmo pri aer-atako -
la trafik-singnalo ŝanĝiĝas
por neniu


Tiu ĉi hajko estas skribita kiam la milito daŭris en Balkana Duoninsulo. Tuj kiam la aer-alarmo eksonoris, la loĝantoj kaŝiĝis en kontraŭ-bombaj ŝirmejoj. Tiam la trafiko haltis kaj neniu jam troviĝis en la urbo. Sed tie nur trafiksignalo konstante lumiĝis ruĝe post verde aŭ verde post ruĝe.
Tiel terura sceno estas verkita pere de la hajko. La vorto "changes" estas tre altefika esprimo, kiun ni vidas nur malofte.


Atentu uzon pri "I" kiel unupersona pronomo

Ĉu vi pensas ke eĉ regulo pri pronomo estas malfacila?
Tial ĉar pronomo de la japana lingvo estas ellasata aŭ preskaŭ ne uziĝas (en hajko).
Verdire, eĉ angla pronomo estas tre facila!
Unue, ne uzu "I", la unua-personan pronomon.
Sed vi iufoje povas uzi aliajn pronomojn; you,your,he, his, him, she, her,,,ktp.

Ŝajnas al mi ke tiaj pronomoj multefoje uziĝas en hako aparte pri amo.
Kompareble eĉ se vi ne emfazas egoismo, vi povas uzi "I"  en hajko.

fetching firewood
I open the door
to moonlight
(Janice Bostok)

(eo)
por enporti hejtaĵon
mi malfermas la pordon
al lunlumo

Se "opening" aŭ "the door opens" uziĝus sen uzo de "I", la hajko ŝajne detruiĝus.
Kiam la verkinto malfermis la pordon por enporti hejto-lignon, lunlumo hele prilumas ĉirkaŭon je li. -- tia sperto de la verkinto estas montrita en la hajko.

Fine mi skribu iu hajkon per uzo de tria-persona pronomo. Ni supozu jene;
Vi maldormas ĝis profunda vespero por finlabori. Post la laboro, vi eniras la dormo-ĉambron kun tirita kurteno. Sed la lunlumo radias tie. Tial vi povas iri sen stumblo ĝis via flanko de lito, kaj vi trankviliĝas ...

guided by the moonlight
I reach for my side of bed
without waking her up

(eo)
gvidite de la lunlumo
mi atingas mian flankon de lito
sen ŝia vekiĝo

Kiu estas "her"? Ĉu edzino aŭ amatino? Pli bone estas uzi ambiguan esprimon.

materialo por esplorado de esperanta-hajko (5)

     Jena leciono klarigas muzikecon de hajko. Fakte pioniroj de esperanta-hajko antaŭe rigardis rimon kiel devigan. Sed eksceso estas kontraŭ-efika. Rimo devas esti nura ilo (retoriko) por hajko. Kaj ĝi ne estas esenco. Mi ne povas konsenti, ke hajkistoj serĉas nur muzikecon. Sed mi plene jesas pentrartecon de hajko. Laŭ mi, ĝi estas rava senco de nuntempa hajko.
     La teksto estas materialo por esplorado de esperanta-hajko. La titolo de la originala teksto, estas "Kiel skribi angla-hajkon". Susumu TAKIGUĈI verkis, Takasi ITO tradukis el la japana en esperanton.

Kiel skribi angla-hajkon

Leciono kvina

Gustumi imagon kaj sonon de hajko

     Lernu muzikecon kaj pentrartecon en hajko, de ĉe la temo de lasta leciono. Nun vi ne povas praktiki tian teknikon pro alta-grado. Sed ĝi estas utila al vi por aprezi aliajn hajkojn, poste vi povos utiligi ĝin por skribi vian hajkon.

Rimo farita de onomatopeo

     Poezio enhavas muzikecon ĉar ĝi originas el muziko en ĉiuj landoj. La angla-hajko tendencas eviti sian muzikecon por distingi hajkon de tradicia poezio (vidu lecionon kvaran). Sed tamen mi rekomendas ke vi aktive utiligu muzikon.
La aserto, reviviĝo de muzikeco, aperas kaj nun multaj kontribuas tiajn hajkojn al World Haiku Club. Ekzemple;

klip klop of flip flops -
loose change jungles
in my pockets
(Kevin Ryan)

(eo)
klak klok el sandaloj
ĝangaloj de loza monero
en miaj poŝoj

     Tiu ĉi estas la plej nova hajko skribita de hajkisto en Britio. Onomatopeo bone uziĝas de la komenca linio. Samkiel sandalo, la "flip flap" estas piedvesto kiun oni surmetas sur plaĝo. Kiam oni piediras en sandaloj, tio sonas "flip flap". La vorto estas substantivo kiu estas farita el du tiaj sonoj. Laŭ Ryan, Li kreis novan vorton, klip klap, por aranĝi pli agrable. La dua linio esprimas tion ke multe da monero sonas "klik klak" en la poŝo. Ankaŭ "pocketo" sone respondas al "klop" kaj "flap".
     Mi provu skribi tian hajkon. Ekzemple, ĉu vi scias vorton, "pit-a-pat", kiu esprimas staton ke iu iras iom post iom kun facilaj paŝoj? Se mi skribas hajkon per temo ke knabinoj rapide kunvenas en glaciaĵejo...

pit-a-pat
girls rush in -
ice cream vender

(eo)
paŝon post paŝo
knabinoj rapidas en -
glaciaĵejon


Plezuro de rimo

     Ni prezentu alian ekzemplon skribitan de Usona hajkistino, el World Haiku Club.

cracked sidewalk
the raindrop's silence
shattered
(Debi Bender)

(eo)
trotuaro kun fendeto
la silento de pluva guto
frakasiĝas

     Aliteracio uziĝas por celi efikon de sono. "sidewalk" signifas trotuaron en la usona tipo de la angla lingvo. Estas diskuteble, ĉu apostrofo "s" en "raindrops" apartenas al aliteracio. Sed certas, ke la sono de "s" troviĝas. Tial tie muzikeco aperas sendube.
     Krome "cracked" kaj "shattered" havas imagojn, ke fendetoj kaj breĉoj aperas sur la trotuaro, kaj ke la silento rompiĝas. La sono enhavas tian imagon. Sekvanta hajko estas donita de Bender por nia lecono de angla-hajko.

chopping block
cook and cod exchange
a long look
(Debi Bender)

(eo)
hak-plato
kuiristo kaj gado
rigardas unu alian

     La vorto komencita per "c" faras aliteracion, krom tio, "cook" kaj "look" faras interna-rimon. Vi povas rimarki multajn o-sonojn. Kaj "block", "cook" kaj "look" finiĝas per "k".
Mi prezentu ankaŭ hajkon skribitan de Paul T. Conneally, en Britio. Tiu ĉi estas aliteracia-riĉa hajko.

Such freshness!
Sycamore seeds spinning
In a puddle
(paul t conneally)

(eo)
kiel freŝe!
semoj de platanacero spiralas
en flako

     Ni iomete lernu aliteracion. Elprenu "f"; flowers, fly, fast and furious. Kiu floro estas trafa objekto? Jes, ŝajakacia ronbinio! Mia hajko; はらはらとにせアアカシアの花吹雪

flowers fly
fast and furious -
false acacia

(eo)
floroj flugas
rapide kaj furioze
ŝajakacia robinio

Versi hajkon kiel pentraton

     Nu ni pensu pri pentrarteco de hajko. Ĝi koncernas imagismon kaj grande influis angla-hajkon. La fama poemo, " en stacidomo de la metro", de Ezra Pound, simbolas la penrartecon.

The apparition of these faces in the crowd;
Petals on a wet, black bough.

(eo)
la apero de tiuj vizaĝoj en la amaso;
petaloj sur malseka, nigra branĉo.

     La diskuto ankaŭ ne elĉerpiĝas, ĉu tiu ĉi poemo de Pound estas hajko. Sed gravas, ke ila pezio enhavas pentrartecon kaj imagon kiuj estas principo de lia poezio.

a crow in the snowy pine...
inching up a branch,
letting the evening sun through
(Nicholas Virgilio)

(eo)
korvo en la neĝa pino...
movas sin supran branĉon iom-post-iome
tio tralasas la vesperan sunon

     Pino kaj korvo en neĝo --- estas kvazaŭ pentrita. La vespera suno subite enlumas, ĉar la korvo movis sin supran branĉon, Ĝis tiu tempo, la suno ne prezentis sin pro barado de la korvo. La hajko priskribas tian scenon. Kiel vi sentas pri tio? Kiel intense! Vi povas imagi ke vi "pentras" hajkon.
     Provu skribi! Mi montras en sekvanta hajko ke temas pri somera arto-fajraĵo kiu kliniĝas pro vento.

wind blows -
making fireworks in the sky
bend over

(eo)
vento blovas -
igas arto-fajraĵon en la ĉielo
kliniĝa

     Verdire, ĉi-hajko estas skribita de Masaoka Ŝiki (japana hajkisito, 1867-1902);
風吹いてかたよる空の花花火かな
Multaj hajkistoj en la mondo scias ke Ŝiki restigis ankaŭ multajn akvarelon, ĉar li asertis hajko-priskribon laŭ naturo.
     Nu mi priskribu tion kvazaŭ pentraĵa ke mi komparas kun fluantaj nuboj belecon ke ĉeriza-florado sur transa riverbordo spegulas sin sur akvo.

a row of cherry trees
across the water -
drifting clouds

(eo)
vico de ĉerizarboj
trans la akvo -
drivantaj nuboj

     Akino estas bela birdo kaj la fluganta figuro aspektas pli bela.
Ni skribu pentrarteco-riĉan hajkon; movado de branĉo al branĉo por serĉi fiŝon, la akvo de rivero, verda koloro k.t.p.

changing branches -
the kingfisher's flight
gets bluer

(eo)
ŝanĝi branĉojn -
la alciona flugo
iĝas pli blua

     Tiel angla-hajko povas esti pentraĵo skribita per vortoj, aŭ povas esti muziko. Eĉ farsento kaj palpsento gustigas la hajkon por iĝi profunde esprimo-riĉa.